Bazen bir milletin kaderini büyük saraylar, kalabalık salonlar ya da resmi kürsüler değil; mütevazı bir cami köşesinde yapılan samimi sohbetler belirler. Tarih buna defalarca şahitlik etmiştir.
İstanbul’un Fatih semtinde bulunan İskenderpaşa Cami'de işte böyle mütevazı ama derin tesirli bir mekândı. Burada yıllarca sohbet halkası kuran büyük irfan insanı Mehmed Zaid Kotku hocaefendi, resmi bir üniversitenin rektörü değildi. Fakat yetiştirdiği talebeler, bir ülkenin siyasetinde, ekonomisinde ve fikir dünyasında önemli roller üstlenecekti.
Bu yüzden bazı düşünürler, o yıllarda İskenderpaşa’da oluşan ilim ve irfan halkasını “Görünmeyen Üniversite” diye adlandırdılar.
Gençleri Bu Sohbetlere Çeken Ne Vardı?
1960’lı ve 70’li yıllar Türkiye’de üniversitelerin ideolojik çatışmalarla çalkalandığı yıllardı. Birçok genç kimlik arayışı içindeydi. Bir taraf ideolojilerle, bir taraf sloganik düşüncelerle gençliği çekmeye çalışıyordu.
Fakat İskenderpaşa’da bambaşka bir iklim vardı.
Kotku Hocaefendi’nin en dikkat çekici yönlerinden biri sükûneti, tevazuu ve samimiyeti idi. Bağırıp çağırmaz, kimseyi kırmaz, uzun nutuklar atmazdı. Fakat söylediği birkaç cümle bazen bir insanın hayat yönünü değiştirecek kadar tesirli olurdu.
Bir talebesi yıllar sonra şu ifadeyi kullanacaktır:
“Hocamız bize siyaset öğretmezdi. Ama dürüst olmayı, çalışkan olmayı ve millet için sorumluluk taşımayı öğretirdi.”
Belki de gençleri en çok etkileyen yönü buydu:
Onları ideolojik sloganlara değil ahlaklı ve üretken bir insan olmaya çağırması.
Erbakan’ı Derinden Etkileyen Bir Nasihat
Sohbet halkasında bulunan gençlerden biri de o dönemde İstanbul Teknik Üniversitesi’nde profesör olan Necmeddin Erbakan idi.
Anlatılan hatıralardan birine göre bir gün sohbetten sonra Kotku Hoca kendisine şöyle der:
“Evladım, bu millet güçlü olmak istiyorsa kendi fabrikasını kurmalı, kendi motorunu yapmalıdır. Müslüman başkasına muhtaç olmamalıdır.”
Bu sözler Erbakan’ın zihninde derin bir iz bırakır. Kısa bir süre sonra Türkiye’nin ilk yerli motor girişimlerinden biri olan Gümüş Motor fabrikasının kurulması için çalışmalar başlar.
Erbakan Hoca yıllar sonra yakın çevresine, bu fikrin oluşmasında Kotku Hoca’nın teşvikinin büyük payı olduğunu ifade etmiştir.
Bir cami sohbetinde söylenen birkaç cümle, bir ülkenin sanayi hayalini ateşlemişti.
“Siyasete Girmeniz Gerekebilir”
Bir başka hatıra daha anlatılır.
Bir gün sohbetten sonra Kotku Hoca, Erbakan ve bazı genç mühendisleri yanına çağırır. Onlara şöyle der:
“Evlatlarım, siz ilim sahibisiniz. Bu memleket için çalışmanız gerekiyor. Eğer memlekete hizmet etmek için gerekiyorsa siyasetten de uzak durmayın.”
O dönemde birçok dindar insan siyasetten uzak durmayı tercih ediyordu. Bu sözler gençler için yeni bir bakış açısı olmuştu. Nitekim kısa bir süre sonra Türkiye’de yeni bir siyasi hareket doğacak ve bu hareketin öncülüğünü yine Erbakan yapacaktı.
Sessiz Dinleyen Bir Genç: Turgut Özal
Sohbet halkasında bulunan gençlerden biri de ileride Türkiye Cumhuriyeti’nin cumhurbaşkanı olacak olan Turgut Özal idi.
Onu tanıyanlar o yıllarda daha çok dinleyen, not alan ve dikkatle gözlem yapan bir genç olarak hatırlarlar.
Özal’ın kardeşi Korkut Özal'da aynı sohbetlere katılan isimlerdendi.
Özal’ın Hatırladığı Bir Sohbet
Özal’a yakın çevresinin anlattığı bir hatıraya göre, bir gün sohbet sırasında Kotku Hoca gençlere şöyle der:
“Devlet işinde bulunan insanın en büyük sermayesi dürüstlüktür. Eğer dürüst olursanız Allah size kapılar açar.”
Özal’ın ilerleyen yıllarda sık sık dürüstlük, çalışkanlık ve hizmet kavramlarını vurgulamasında bu sohbetlerin izini görenler çoktur.
“Makam İsteme, Hizmet İste”
Kotku Hoca’nın sohbetlerinden sonra gençler bazen etrafında toplanır, çeşitli sorular sorarlardı.
Bir gün gençlerden biri:
“Hocam ileride büyük bir makama gelmek istiyorum.” der.
Kotku Hoca tebessüm ederek şu cevabı verir:
“Evladım, makam isteme. Hizmet iste. Eğer hizmet ehli olursan makam seni bulur.”
Bu söz o gün orada bulunan birçok genç için hayat düsturu haline gelmişti.
Fikir ve Kültür Dünyasına Etkisi
Kotku Hoca’nın sohbet halkası sadece siyaset ve bürokrasi alanında değil, fikir dünyasında da etkili oldu.
Türk edebiyatının büyük şairlerinden Necip Fazıl Kısa kürek,Mehmet Şevki Eygi,Cevat Akşit gibi toplumun manevî dirilişinde tasavvuf büyüklerinin rolünü sık sık vurgulamış ve bu sohbet halkalarının gençler üzerindeki tesirine dikkat çekmiştir.
Yazar ve düşünür Ersin Nazif Gürdoğan ise yıllar sonra İskenderpaşa çevresini anlatırken şu ifadeyi kullanacaktır:
“İskenderpaşa Camii görünmeyen ama çok güçlü bir üniversiteydi.”
Ersin Gürdoğan’a göre Kotku Hoca:
●Siyasetle doğrudan uğraşmayan
Ama insan yetiştirerek toplumu etkileyen bir mürşiddir.
Bu yüzden onu şöyle tarif eder:
“Kotku Hoca konuşarak değil, insan yetiştirerek Türkiye’nin geleceğini etkileyen bir irfan adamıdır.”
●Aydınları ve gençleri yetiştirmesi
Kotku Hoca’nın en büyük özelliğinin üniversite gençliğiyle ilgilenmesi olduğunu söyler.
●Üniversiteli gençleri camiye çekmiştir
●Onlara ahlâk, disiplin ve hizmet şuuru kazandırmıştır
●Türkiye’nin birçok önemli ismi onun sohbetlerinde yetişmiştir.
●“İlim ile tasavvufu birleştiren bir rehber”
Gürdoğan’a göre Kotku Hoca’nın farkı şudur:
●Tasavvufu hayattan kopuk bir zühd olarak görmez
●Çalışmayı, üretmeyi ve meslek sahibi olmayı teşvik eder.
Bu nedenle Gürdoğan onun için şu yorumu yapar:
●“Kotku Hoca’nın dergâhı sadece zikir yapılan bir yer değil, aynı zamanda bir medeniyet mektebiydi.”
● “Gürültüsüz bir büyük hizmet”
Ersin Gürdoğan, Kotku Hoca’nın en dikkat çekici yönünün gösterişten uzak olması olduğunu da söyler:
●Siyasi tartışmaların içinde görünmez
Ama yetiştirdiği insanlar toplumda büyük etkiler oluşturur.
Bu yüzden onu şöyle özetler:
“Kotku Hoca, gürültü yapmadan büyük bir hizmet gerçekleştirmiştir.”
Ekonomist ve akademisyen Sabahattin Zaim ve tasavvuf büyüğü Mahmud Esad Coşan'da bu halkadan yetişen önemli isimler arasındadır.
Sabahattin Zaim Hoca, Kotku Hoca için sık sık şu değerlendirmeyi yapardı:
“Türkiye’nin ve İslam dünyasının yeniden uyanışında Mehmed Zahid Kotku Hazretleri’nin büyük payı vardır.”
Bu söz, Zaim Hoca’nın ona duyduğu saygıyı gösteren en bilinen ifadelerden biridir.
Bugünün Gençlerine Bir Hatırlatma
Bugün geriye dönüp baktığımızda şunu açıkça görürüz:
Büyük değişimler çoğu zaman küçük halkalarda başlar.
Bir cami köşesinde yapılan samimi sohbetler, bir neslin düşünce dünyasını şekillendirebilir.
Kotku Hoca’nın gençlere en çok hatırlattığı şeylerden biri şuydu:
“İlim sahibi olun, meslek sahibi olun; fakat kalbinizi kaybetmeyin.”
Belki bugün de bir cami avlusunda, bir öğrenci evinde, bir ders halkasında yeni bir “görünmeyen üniversite” kuruluyordur.
Kim bilir…
Belki de yarının büyük hizmetleri, bugün sessizce yetişen gençlerin kalbinde filizleniyordur.
Çünkü tarih bize şunu öğretir:
Büyük milletler önce insan yetiştirir.
Sonra o insanlar tarihi şekillendirir.