Paranın doğasını hiç sorguladınız mı? Cebimizdeki banknotlar, aslında güvene dayalı inşa edilmiş kağıttan kulelerdir. Gün gelir, üzerindeki itibari değer silinir ve geriye sadece kağıdın kendi ham madde değeri kalır. Bugün dünyanın rezerv parası olan Dolar da bir kağıt paradır (fiat para). Karşılığında ne bir gram altın ne de kıymetli bir maden tutulmaktadır. Buna rağmen küresel ticarette "değer" olarak kabul görür. Peki, bu sistemin matematiği nedir ve dolar neden değer kaybediyor?
Ekonominin Yakıtı: Para
Her ekonomide çarkların dönmesi, üretimin yapılması ve tüketimin gerçekleşmesi için bir değişim aracına, yani paraya ihtiyaç vardır. Ancak paranın miktarını belirleyen şey, matbaadaki mürekkep değil, ekonomik büyüklüktür.
Ekonomik büyüklüğün talep ettiği paranın kağıt, altın veya dijital olması sonucu değiştirmez. Önemli olan dengeyi kuran formüldür. Ekonomi literatüründe buna Fisher Formülü (Miktar Teorisi) denir.
Fisher Formülü Ne Söylüyor?
Paranın değerini ve enflasyonla ilişkisini anlamak için şu basit eşitliğe bakmak gerekir:
$$PT = MV$$
Bu formülde harfler şu anlamlara gelir:
-
P (Price): Fiyatlar genel düzeyi.
-
T (Trade): İşlem gören mal ve hizmetler (Üretim).
-
M (Money): Piyasadaki para miktarı.
-
V (Velocity): Paranın dolaşım hızı.
Denklemin sol tarafı ($PT$), aslında bir ülkenin Ulusal Hasılasını temsil eder ($P \times (a+b+c...n)$). Matematik bize net bir gerçeği haykırır: Piyasadaki para miktarını ($M$) tayin etmesi gereken asıl güç, üretilen mal ve hizmetlerin toplamı, yani ulusal hasıladır.
Tarihten Bir Ders: İspanya ve Altın Enflasyonu
Yaygın kanının aksine, paranın altın veya gümüş olması onun değerini koruyacağı anlamına gelmez. Eğer para (altın dahi olsa), ekonominin ürettiği mal ve hizmetten ($T$) daha fazla arz edilirse, değeri düşer.
Tarih bunun en çarpıcı örneğini 16. yüzyılda yaşadı. İspanyollar, Amerika kıtasından tonlarca altını İspanya'ya taşıdılar. Zenginleşmeyi bekliyorlardı ancak sonuç tam tersi oldu. Piyasadaki altın miktarı, üretilen mal miktarını aştığı için "altın enflasyonu" yaşandı ve altının alım gücü düştü.
Sonuç: Doların Geleceği ve ABD Ekonomisi
Bugüne dönersek; Dolar, kağıt bir para olarak şimdilik ABD ekonomisinin üretim gücünü ve siyasi otoritesini arkasına alıyor. Ancak formül işlemeye devam ediyor.
ABD, son yıllarda ekonomisinin (Ulusal Hasılasının) talep ettiğinden çok daha fazla doları piyasaya sürdü ($M$ arttı). Üretim ($T$) aynı hızda artmadığına göre, denklemin dengelenmesi için fiyatların ($P$) artması ve paranın değer kaybetmesi kaçınılmazdır.
Doların bugün yaşadığı değer kaybı, "kağıt kule"nin sallanmasıdır. Arz-talep dengesi gözetilmeden basılan her banknot, kağıdın asıl değerine dönme sürecini hızlandırır.