Dünya Sağlık Örgütü’nün (WHO) çarpıcı bir verisi var: 2000 yılında kronik hastalık taşıyan insan sayısı dünya nüfusunun yüzde otuz beşiydi. 2024 yılına geldiğimizde ise bu rakam yüzde ellinin üzerine çıktı. Yani günümüzde her iki insandan biri kronik hasta. Üstelik antibiyotiklerimiz var, MR cihazlarımız var, robotik cerrahilerimiz gelişti ve yapay zeka saniyeler içinde tanı koyabiliyor. Ama tüm bu teknolojik gelişmelere rağmen hasta sayısı azalmıyor, aksine hızla artıyor.

Bunu duyan çoğu insan hemen "yaşlanan nüfus", "çevre kirliliği" ya da "genetik faktörler" der. Elbette bunlar yanlış değil; ama eksik, çok eksik. Asıl sormamız gereken can alıcı soru şu: İnsan bedeni neden bu kadar çabuk teslim oluyor?

Bin Yıl Önceki İnsan ve Modern İnsanın Sabah Ritüeli

Gelin birlikte bir düşünce deneyi yapalım.

Bin yıl önce bir insan sabah uyandığında ne yapıyordu? Güneşle birlikte kalkıyordu. Yürüyordu, toprakla doğrudan temas ediyordu. Aç olduğunda yiyor, doyduğunda ise duruyordu. Etrafında en fazla on beş, yirmi insan vardı; onları tanıyor, onlar tarafından tanınıyordu. Akşam hava karardığında uykuya geçiyordu. Bir tehlike geldiğinde kaçıyor ya da savaşıyordu; tehlike geçince de bedeninin stres sistemi tamamen kapanıyordu.

Peki, modern bir insan sabah uyandığında ne yapıyor? Henüz gözlerini bile tam açmadan telefona bakıyor ve dünyayla çarpışıyor. Haberleri okuyor, mesajları kontrol ediyor, sosyal medyayı kaydırıyor. Beyin tam anlamıyla uyandı mı? Hayır. Ama stres sistemi çoktan tam güç çalışmaya başladı bile.

Sonra hızlı bir koşturmaca başlıyor. Aceleyle giyiniyor, aceleyle yiyor, aceleyle evden çıkıyor. Trafikte bekliyor; ama duruyor değil. Beklemek başka bir şeydir, durmak başka. Beklemek yüksek bir gerilimdir, durmak ise derin bir dinlenmedir.

İşe geldiğinde tam sekiz saat boyunca ekrana bakıyor. Beyin aynı pozisyonda, beden aynı sandalyede sabit kalıyor. Akşam eve döndüğünde kendini son derece yorgun hissediyor. Ama o yorgunluk kasların değil, doğrudan sinir sisteminin yorgunluğudur. Akşam yemeğini çoğu zaman ne yediğini bile bilmeden, telefona ya da televizyona bakarak tıkıştırıyor. Gece yarısı dizi izledikten sonra uyumaya çalışıyor ama uyuyamıyor. Çünkü beyin hâlâ açık, hâlâ uyarılıyor.

Bu döngü her gün, yıllarca tekrar ediyor. Peki, bu sürede fıtratımızın emaneti olan bedenimiz ne yapıyor?

Otonom Sinir Sistemi: Savaş, Kaç ve Onar Dengelemesi

İnsan bedeninin harika bir işleyişi var: Otonom sinir sistemi. Bu sistemin iki temel kolu bulunur:

Sempatik Sistem: Tehlike anında devreye giren "savaş ya da kaç" mekanizması.

Parasempatik Sistem: Huzur anında devreye giren "dinlen ve onar" mekanizması.

Bu iki sistem birbirinin ardılı olarak çalışmak zorundadır; ikisi aynı anda tam güçle çalışamaz. Kadim zamanlarda tehlike anında sempatik sistem devreye girer, tehlike geçince parasempatik sistem kontrolü ele alır ve beden kendini onarırdı.

Modern hayatta ne oluyor?

Tehlike hiçbir zaman geçmiyor. Çünkü modern dünyada tehlike artık vahşi bir aslan değil; bir e-posta, bitmeyen toplantılar, borçlar, trafik, olumsuz haberler, sosyal medyadaki kıyaslamalar ve sürekli bir yetişememe korkusudur. Aslan gelir ve geçer; ama bu modern tehditler gece de geliyor, sabah da. Hafta sonu da peşimizi bırakmıyor, tatilde de.

Sonuç olarak sempatik sistem sürekli açık kalıyor, kortizol hormonu aralıksız salgılanıyor ve parasempatik sistem tamamen devre dışı kalıyor. Hücresel düzeyde onarım gerçekleşmiyor. Yıllarca onarım olmayınca beden yavaş yavaş, sessizce ve içten içe yıpranıyor.

Fıtratın Dengesi ve Kadim Şifa Kaynakları

Allah Teala yaratılışa muazzam bir denge koymuştur. Fıtrat dediğimiz şey tam olarak bu dengedir. İnsan bu dünyaya bu dengeyle geldi ve bedeni bu dengeyle çalışıyor: Uyku ve uyanıklık, hareket ve dinlenme, yemek ve açlık, ses ve sessizlik, topluluk ve yalnızlık...

Kur'an-ı Kerim bu hayati dengeye pek çok ayette işaret eder:

"Ve cealnâ min elmâi kulle şey'in hayy..."

"Her canlı şeyi sudan yarattık..." (Enbiya, 21:30)

Su, basit bir hatırlatmadan ibaret değildir. Bedenimizin yüzde yetmişi sudan oluşur. Ancak modern insan ne kadar su içiyor? Suyun yerine vücuduna ne tür kimyasallar alıyor?

Hz. Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) ise bu konuda şöyle buyurmaktadır:

"Mide her hastalığın evidir. Perhiz ise her ilacın başıdır." (Süyûtî, et-Tıbbu'n-Nebevî)

Mide, her hastalığın evi... Modern beslenme alışkanlıklarımıza baktığımızda sadece işlenmiş gıdalar, katkı maddeleri, rafine şeker, beyaz un ve hızlı tüketim görüyoruz. Beyin hücresel olarak açken, beden tıkış tıkış dolu. İkisi çok ayrı şeyler ve modern beslenme fıtratımızı köreltiyor.

Hastalık Bir Düşman Değil, Bedenin Mesajıdır

Şimdi kendimize dürüstçe şu soruları soralım: Kanser, otoimmün hastalıklar, depresyon, diyabet, tansiyon, tiroid, fibromiyalji ve kronik yorgunluk neden bu kadar hızlı artıyor? Çünkü bunların hepsi tam olarak aynı karanlık zeminden besleniyor:

Kronik stres + Onarımsız beden + Bozuk beslenme + Uyku yoksunluğu + Doğadan kopuş + Anlamsızlık.

Bu altı olumsuz faktör bir arada uzun yıllar devam edince, beden bir noktada "Artık bu yükü taşıyamıyorum" diye isyan ediyor. İşte hastalık, tam olarak o kırılma noktasının adıdır. Hastalık bir düşman değil; bedenin yıllardır bastırılmış, susturulmuş sesidir, bir mesajdır.

Modern tıp ise genellikle bu sese ne yapıyor? Onu ilaçlarla susturuyor. Ağrı kesiciler, tansiyon ilaçları, antidepresanlar veya kortizonlar... Bunlar yanlış mı? Elbette hayır; acil durumlarda hayat kurtarır. Ancak kronik hastalıklarda semptomlar bastırıldıkça, hastalığın kökündeki kaynak içten içe konuşmaya devam eder. Kaynak konuşmayı sürdürdükçe de başka bir yerden yeni bir semptom, yeni bir hastalık fışkırır. Sonra yeni bir ilaç daha devreye girer. Biz buna bugün "sağlık sistemi" diyoruz; oysa bu bir sağlık sistemi değil, hastalık yönetim sistemidir.

Kadim şifa ekolleri ise tam bu noktada modern tıptan ayrılır ve çok daha derin bir soru sorar:

"Nerede ağrıyor?" değil, "Ne zamandır bu yükü taşıyorsun?"

Şifa Yolculuğu Başlıyor

Şifa Yazıları serisi, tam olarak bu can alıcı sorunun cevabını aramak ve derinleştirmek için başlıyor. Modern hayatın insanı nasıl adım adım hastalandırdığını, bedenin aslında bize ne anlatmak istediğini, kadim bilgeliğin neleri bildiğini ve o zamansız bilginin günümüz dünyasında nasıl uygulanabileceğini yavaş yavaş, katman katman ele alacağız.

Çünkü şifa, eczaneden satın alınabilecek bir ürün değil; sabırla yürünmesi gereken bir yolculuktur. Ve her şifa yolculuğu, önce tam olarak nerede durduğunu bilmekle başlar.

– Ferhanca

Kaynaklar

WHO Global Status Report on Noncommunicable Diseases, 2024

Süyûtî, et-Tıbbu'n-Nebevî (Nebevi Tıp)

Kur'an-ı Kerim, Enbiya Suresi 21:30

Robert Sapolsky, Why Zebras Don't Get Ulcers, 2004