Neden Daha Fazlasına Değil, Başkasından Daha Fazlasına Sahip Olmak İstiyoruz?

İnsan psikolojisinin ve iktisat biliminin en ilginç kesişim noktalarından biri, mutluluğun nasıl ölçüldüğüyle ilgilidir. Bir insan ne kadar kazanırsa mutlu olur? Sahip oldukları arttıkça hayatından aldığı tatmin de aynı oranda artar mı? Yoksa mutluluğumuz, sahip olduklarımızdan çok, başkalarının sahip olduklarıyla aramızdaki mesafeye mi bağlıdır?

Psikoloji ve davranışsal iktisat alanındaki araştırmalar, insanın ekonomik tercihlerini yalnızca mutlak kazançlar üzerinden değerlendirmediğini gösteriyor. Bazen daha fazla kazanmak yerine başkalarından daha fazla kazanmayı, daha iyi koşullarda yaşamak yerine çevresindekilerden daha iyi koşullarda yaşamayı tercih edebiliyoruz. Hatta kimi zaman kendi refahımızın artmasından bile daha fazla, başkasının refahının bizden daha fazla artmasından rahatsızlık duyabiliyoruz.

Peki biz gerçekten daha iyi bir hayat mı istiyoruz, yoksa başkalarından daha iyi bir hayat yaşadığımızı mı görmek istiyoruz?

Harvard'dan gelen çarpıcı soru: Daha zengin olmak mı, daha zengin görünmek mi?

1995 yılında Harvard Üniversitesi Halk Sağlığı Fakültesi'nde David Hemenway ve Sara Solnick tarafından gerçekleştirilen bir araştırmanın sonuçları, 1998 yılında Journal of Economic Behavior & Organization dergisinde yayımlandı. Araştırmada katılımcılara iki farklı dünya arasında tercih yapmaları istendi.

Birinci dünyada kişinin yıllık geliri 50.000 dolar, diğer insanların geliri ise 25.000 dolardı. İkinci dünyada kişinin geliri 100.000 dolar, diğer insanların geliri 200.000 dolardı. Her iki dünyada da fiyatlar ve satın alma gücü aynıydı.

Yani ikinci dünyada kişi iki kat daha fazla kazanmasına rağmen çevresindekilerin gerisinde kalıyordu. Birinci dünyada ise daha az kazanıyor ama diğer insanlardan daha yüksek bir gelire sahip oluyordu.

Sonuç oldukça düşündürücüydü: Katılımcıların yaklaşık yarısı, mutlak gelirlerinin daha düşük olduğu hâlde göreceli olarak avantajlı oldukları birinci dünyayı tercih etti.

Bu araştırma, insanın sahip olduklarını çoğu zaman tek başına değerlendirmediğini gösteriyor. Başkalarının sahip oldukları da mutluluk hesabına dâhil oluyor.

Göreceli refah ve gösterişçi tüketim

Ekonomi biliminde bu durum, göreceli gelir ve refah anlayışı çerçevesinde inceleniyor. İnsanlar gelirlerini, tüketimlerini ve yaşam standartlarını belirli referans gruplarıyla kıyaslıyor. Bu grup bazen komşular, bazen iş arkadaşları, bazen de sosyal medyada takip edilen insanlar olabiliyor.

Ekonomist Richard Easterlin'in 1974 yılında ortaya koyduğu Easterlin Paradoksu da bu tartışmayla ilişkilidir. Easterlin, bireysel düzeyde yüksek gelirin mutlulukla ilişkili olmasına rağmen, ülkelerin uzun dönemli ekonomik büyümesinin ortalama mutluluğu aynı ölçüde artırmadığını ileri sürmüştür. Bu görüş sonraki araştırmalarda tartışılmış olsa da mutluluğun yalnızca gelir miktarıyla açıklanamayacağı açıktır.

Bu psikolojik eğilimin ekonomik hayattaki en görünür yansımalarından biri ise gösterişçi tüketimdir. Amerikalı iktisatçı ve sosyolog Thorstein Veblen, 1899 yılında yayımladığı The Theory of the Leisure Class adlı eserinde tüketimin yalnızca ihtiyaçları karşılamakla sınırlı olmadığını, aynı zamanda toplumsal statüyü göstermenin bir aracı hâline geldiğini ortaya koymuştur.

Pahalı bir saat, lüks bir otomobil, büyük bir ev veya gösterişli bir tatil bazen sunduğu faydadan çok, temsil ettiği statü nedeniyle tercih edilir.

Mahalleye yeni taşınan varlıklı bir ailenin diğer insanlarda oluşturduğu etkiyi düşünelim. Daha önce yeterli görülen otomobil artık eski, yıllardır oturulan ev yetersiz, karşılanmayan tatil beklentileri ise bir ihtiyaç gibi görünmeye başlar. İnsanların gelirleri değişmemiştir ama ihtiyaç algıları değişmiştir.

Bir süre sonra mesele daha iyi bir otomobile sahip olmak değil, komşunun otomobilinden daha iyisine sahip olmaktır. Daha güzel bir hayat kurmak değil, başkalarına daha güzel bir hayat yaşadığını göstermektir.

Statü yarışı ve borçlanma: Sahip olmadığımız hayatın bedelini ödemek

İşte burada psikolojik bir eğilim, doğrudan iktisadi bir probleme dönüşür. İnsanlar bazen ihtiyaçları için değil, çevrelerinde gördükleri yaşam standardına yetişebilmek için harcama yaparlar.

Elbette borçlanmanın her türünü bu psikolojik mekanizmayla açıklamak doğru değildir. Eğitim, konut, üretim ve yatırım gibi meşru ihtiyaçlar da borçlanmayı gerektirebilir. Ancak statü rekabetinin tüketimi ve borçlanmayı beslediği gerçeğini de göz ardı edemeyiz.

Gelirine uygun bir otomobil kullanan insan, çevresindekilerin daha pahalı araçlarını gördükçe kendi otomobilini yetersiz hissetmeye başlayabilir. Ardından kredi kullanarak daha pahalı bir otomobil alır. Dışarıdan bakıldığında yaşam standardı yükselmiş gibi görünür; ancak ekonomik özgürlüğü azalmıştır.

Üstelik yeni otomobil bir süre sonra sıradanlaşacak, beklentiler yeniden yükselecektir. Psikolojide hedonik adaptasyon olarak tanımlanan bu durum, insanların yeni koşullara zamanla alışmasını ve başlangıçtaki tatminin azalmasını ifade eder.

Bir noktadan sonra insan sahip olduğu hayatı yaşamak yerine, sahip olmak istediği hayatın taksitlerini ödemeye başlar.

Sosyal karşılaştırma: Başkasının mutluluğu neden bizim mutsuzluğumuz olabilir?

Psikolog Leon Festinger, 1954 yılında geliştirdiği Sosyal Karşılaştırma Teorisi'nde insanların kendi yeteneklerini, düşüncelerini ve görüşlerini değerlendirmek için başkalarıyla kıyaslama yaptıklarını ileri sürmüştür.

Bu karşılaştırma yalnızca ekonomik konularla sınırlı değildir. İnsan dış görünüşünü, eğitimini, çocuklarının başarısını, mesleki konumunu ve yaşam tarzını da başkalarıyla kıyaslayabilir.

Günümüzde sosyal medya bu eğilimi çok daha görünür hâle getirmiştir. İnsanlar artık yalnızca yakın çevreleriyle değil, dünyanın farklı yerlerindeki milyonlarca insanın en gösterişli yaşamlarıyla kendilerini kıyaslıyor. Üstelik gördükleri, çoğu zaman başkalarının hayatlarının tamamı değil, özellikle seçilmiş ve sergilenmiş anlarıdır.

Kendi sıradan günümüzü başka bir insanın en güzel tatil fotoğrafıyla, kendi ekonomik gerçekliğimizi başkasının gösterişli tüketimiyle karşılaştırıyoruz. Sonuçta sahip olduklarımız değişmediği hâlde kendimizi eksik hissetmeye başlıyoruz.

Bu karşılaştırmanın daha karanlık bir boyutu da var: Bazen insanın mutluluğu kendi kazancından değil, başkasının kaybından beslenebiliyor. Psikolojide Schadenfreude olarak adlandırılan, başkasının talihsizliğinden haz duyma durumu, özellikle rekabet ve kıskançlık bağlamında inceleniyor. Ekonomik durumu iyi olan bir komşunun kayıp yaşaması, kendi koşullarında hiçbir iyileşme olmadığı hâlde bazı insanlara rahatlama hissi verebiliyor.

Sonsuz yarışın kazananı kim?

Bütün bu araştırmaları ve gündelik hayat örneklerini bir araya getirdiğimizde oldukça çarpıcı bir tablo ortaya çıkıyor. İnsan daha fazla kazanıyor ama beklentileri de yükseliyor. Daha iyi bir ev satın alıyor, ardından daha büyüğünü istiyor. Daha pahalı bir otomobil alıyor, fakat çevresinde daha pahalı otomobiller gördüğünde yeniden tatminsizlik hissediyor.

Bu yarışın sonu yok. Çünkü her zaman daha zengin, daha başarılı veya daha güçlü birileri bulunabilir. İnsan mutluluğunu başkalarının konumuna bağladığı sürece kendi hayatının kontrolünü de başkalarının eline bırakmış olur.

Burada asıl mesele zenginlik veya refah değildir. Daha iyi yaşamak istemek elbette yanlış değildir. Sorun, sahip olduklarımızın başkalarından üstün olmanın aracına dönüşmesidir.

İnsanın en büyük yanılgılarından biri, mutluluğu sahip olduklarının miktarıyla ölçtüğünü sanmasıdır. Oysa bazen önemli olan neye sahip olduğumuzdan çok, sahip olduklarımızı hangi ölçüte göre değerlendirdiğimizdir. Aynı ev bir insan için huzurun sembolüyken başka biri için yetersizliğin göstergesine dönüşebilir. Değişen nesne değil, insanın ona yüklediği anlamdır.

Başkasının kaybetmesi bizim kazancımız değildir. Başkasının yoksullaşması bizi zenginleştirmez. Başkasının başarısızlığı bizim başarımızı büyütmez.

Başkalarından daha fazlasına sahip olma arzusu, sahip olduklarımızın değerini görebilmemizin önüne geçtiğinde, zenginlik de bir tür yoksulluğa dönüşür.

Çünkü insan, başkalarının hayatını geçmek için yaşadığı sürece kendi hayatını yaşamayı ihmal eder. Ve belki de en büyük ekonomik kayıp, cebimizden çıkan para değil; başkalarının sahip olduklarına bakarken kaybettiğimiz kendi hayatımızdır.