Yazar: Celil Kaplanoğlu

Bir salgın yaşadık… Dünya durma noktasına geldi. Sokaklar sessizliğe büründü, şehirlerin ışıkları sönmese de hayatın neşesi kayboldu. İnsanlar evlerine kapandı, anneler çocuklarına sarılmaktan çekindi, evlatlar anne babalarına yaklaşırken tereddüt etti. Bir tokalaşmanın, bir sarılmanın, hatta sevdiklerimizle aynı ortamda bulunmanın bile risk olarak görüldüğü günlerden geçtik.

Milyonlarca insan hayatını kaybetti. Milyonlarca aile tarifsiz acılar yaşadı. Kimi insanlar sevdiklerine son kez sarılamadan vedalaştı. Kimi aileler hastane kapılarında umutla bekledi, kimi insanlar telefonun diğer ucundan gelecek iyi bir habere tutundu.

O günleri yaşayan herkesin hafızasında birbirinden farklı ama ortak bir acı var.

Aradan zaman geçti. Hayat yeniden normale döndü. İş yerleri açıldı, okullar çocuk sesleriyle doldu, insanlar yeniden bir araya gelmeye başladı. Ancak takvimlerin değişmesi, yaşananların tamamen geride kaldığı anlamına gelmiyor.

Çünkü bazı sorular hâlâ cevap bekliyor.

Bugün dönüp baktığımızda kendimize şu soruyu sormadan edemiyoruz: O günlerde neler yaşadık? Hangi kararlar alındı? İnsanlara yeterince bilgi verildi mi? Sağlık politikaları ne kadar doğru yönetildi? Yaşanan kayıplardan hangi dersler çıkarıldı?

Ve en önemlisi: Toplum olarak yaşadığımız bu büyük travmanın ardından gerçekten ne kadar iyileşebildik?

SALGIN BİTTİ, PEKİ YA BIRAKTIĞI İZLER?

Koronavirüs salgını yalnızca insanları hasta eden bir virüsün ortaya çıkmasından ibaret değildi. Aynı zamanda ekonomik, sosyal, psikolojik ve toplumsal sonuçları olan büyük bir dünya kriziydi.

Birçok insan işini kaybetti. Esnaf dükkânını kapatmak zorunda kaldı. Ailelerin ekonomik dengesi bozuldu. Çocuklar eğitimlerinden uzak kaldı. Yaşlı insanlar yalnızlaştı. Gençler gelecek kaygısıyla baş başa kaldı.

Bir dönem hayatımızın merkezine korku yerleşti.

Televizyonlarda her gün vaka sayıları, yoğun bakım görüntüleri ve ölüm istatistikleri konuşuluyordu. Hastanelerde sağlık çalışanları büyük bir mücadele veriyordu. İnsanlar ne yapacağını, hangi bilginin doğru olduğunu, yarının kendilerine ne getireceğini bilmiyordu.

Elbette o dönemde sağlık çalışanlarının verdiği mücadeleyi ve gösterdiği fedakârlığı unutmamak gerekir. Binlerce sağlık çalışanı kendi sağlığını tehlikeye atarak insanları yaşatmak için mücadele etti.

Ancak bir gerçeği de kabul etmeliyiz: Böylesine büyük bir krizden sonra yalnızca başarıları değil, eksiklikleri ve hataları da konuşabilmeliyiz.

Çünkü gerçeklerle yüzleşmeden sağlıklı bir gelecek kurulamaz.

BEDENİMİZDE KALAN SORULAR

Bugün birçok insan eski sağlığına kavuşamadığını söylüyor.

Kimisi sürekli yorgunluktan şikâyet ediyor. Kimisi merdiven çıkarken nefes nefese kaldığını anlatıyor. Bazıları çarpıntı, kas ağrısı, eklem sorunları, uyku bozukluğu, unutkanlık ve dikkat dağınıklığı yaşadığını ifade ediyor.

Tıp dünyası, koronavirüs enfeksiyonundan sonra devam eden veya sonradan ortaya çıkan bazı sağlık sorunlarını uzun COVID olarak tanımlıyor.

Bilimsel araştırmalar, bazı kişilerde enfeksiyonun ardından aylarca sürebilen sağlık problemleri görülebildiğini ortaya koyuyor.

Burada önemli olan, her rahatsızlığı tek bir nedene bağlamamak ama insanların yaşadığı şikâyetleri de görmezden gelmemektir.

Bir insan salgın öncesinde sağlıklı bir yaşam sürerken sonrasında uzun süreli sağlık sorunları yaşamaya başladıysa bunun nedenleri araştırılmalıdır.

Hastalık mı? Enfeksiyon sonrası gelişen bir durum mu? Başka bir sağlık problemi mi? Yoksa farklı etkenlerin birleşimi mi?

Bu soruların cevabı tahminlerle değil, tıbbi değerlendirmelerle verilmelidir.

İnsanların sağlık sorunlarını dile getirmesi suç değildir. Soru sorması da suç değildir. Sağlık, insanın en temel hakkıdır.

AŞILAR KONUSUNDA SORULAR SORMAK NEDEN YANLIŞ OLSUN?

Salgın döneminin en çok tartışılan konularından biri de COVID-19 aşılarıydı.

Dünya genelinde milyonlarca insan aşı yaptırdı. İnsanlar kendilerini, ailelerini ve çevrelerini korumak amacıyla bu kararı verdi. Aşılar, özellikle ağır hastalık ve ölüm riskinin azaltılmasında önemli katkılar sağladı.

Ancak tıbbın hiçbir uygulaması sorgulanamaz değildir.

Her ilacın ve her tıbbi müdahalenin yararları kadar riskleri de değerlendirilmelidir. COVID-19 aşılarında da nadir fakat ciddi yan etkiler bilimsel olarak tanımlanmıştır. Örneğin bazı aşı türleriyle ilişkili miyokardit ve perikardit vakaları bildirilmiştir.

Burada yapılması gereken, bilimsel gerçekleri görmezden gelmek değil, bütün verileri açıkça değerlendirmektir.

Aşı yaptırdıktan sonra sağlık sorunu yaşadığını düşünen bir insanın şikâyeti ciddiye alınmalıdır. Ancak yalnızca zaman bakımından aşıdan sonra ortaya çıkmış olması, o rahatsızlığın kesinlikle aşıdan kaynaklandığını kanıtlamaz.

Aynı şekilde, bir yan etkinin nadir görülmesi de o sorunu yaşayan kişinin yaşadığı mağduriyeti önemsiz hâle getirmez.

Öyleyse sorularımız açık:

Aşıların yararları ve riskleri topluma yeterince anlatıldı mı?

Aşı sonrası ciddi sağlık şikâyeti bildiren insanlar gerekli sağlık hizmetlerine kolayca ulaşabildi mi?

Yan etki bildirim sistemleri yeterince etkili çalıştı mı?

Bilimsel araştırmaların sonuçları kamuoyuna anlaşılır ve şeffaf biçimde sunuldu mu?

Bu soruların cevaplanması hem toplumun güveni hem de gelecekte yaşanabilecek sağlık krizlerine hazırlıklı olmak açısından önemlidir.

HASTANELERDE YAŞANANLAR VE BİLGİLENDİRİLMİŞ ONAM HAKKI

Salgın döneminde hastanelerde yaşananlar da toplumun hafızasında önemli bir yer tutuyor.

Yakınları hastanede tedavi gören aileler büyük bir belirsizlik içerisindeydi. Bazıları hastasını göremedi, bazıları tedavi süreci hakkında yeterli bilgi alamadığını düşündü.

İnsanlar bir yandan sevdiklerinin hayatı için mücadele ederken diğer yandan ne olup bittiğini anlamaya çalışıyordu.

Tam da bu nedenle hastaların bilgilendirilmiş onam hakkı üzerinde durmak gerekiyor.

Bir insan kendisine uygulanacak tedavinin ne olduğunu, neden önerildiğini, olası risklerini ve alternatiflerini öğrenme hakkına sahiptir. Acil durumlarda tıbbi uygulamaların kendine özgü hukuki kuralları bulunsa da hastanın hakları ortadan kalkmaz.

Peki, o dönemde bu haklar her yerde aynı hassasiyetle korundu mu?

Hastalara ve yakınlarına yeterli açıklama yapıldı mı?

İmzalanan belgelerin içeriği anlaşılır biçimde anlatıldı mı?

İnsanlar hangi tedaviye neden onay verdiklerini biliyor muydu?

Bu soruların yanıtı belgeler, hasta kayıtları, tanıklıklar ve bağımsız incelemeler üzerinden araştırılmalıdır.

Amacımız herhangi bir sağlık çalışanını peşinen suçlamak değil, varsa yanlış uygulamaların ortaya çıkarılmasını ve hasta haklarının korunmasını sağlamaktır.

Çünkü sağlık sistemine duyulan güven, yalnızca tedavi başarısıyla değil, insan haklarına gösterilen saygıyla da ölçülür.

KAYBETTİKLERİMİZ BİRER İSTATİSTİKTEN İBARET DEĞİLDİ

Bir ölüm rakamı açıklanır. Ekranda bir sayı belirir. Birkaç dakika konuşulur ve ardından başka bir haber gelir.

Ama o sayının arkasında nasıl bir hayat olduğunu çoğu zaman kimse görmez.

O sayı, bir annenin evladıdır. Bir çocuğun babasıdır. Bir eşin hayat arkadaşıdır. Bir ailenin direğidir.

Bir evde artık sofraya oturmayan bir insan vardır. Bir telefon rehberinde artık aranmayan bir numara vardır. Bir bayramda eksik kalan bir sandalye, bir doğum gününde duyulamayan bir ses vardır.

Bazı insanlar sevdiklerine son kez sarılamadı. Bazıları cenazelere istedikleri gibi katılamadı. Bazıları yasını bile gerektiği gibi yaşayamadı.

Bu insanların acısını hangi istatistik anlatabilir?

Hangi tablo bir annenin evladını kaybetmesinin ağırlığını gösterebilir?

Hangi rapor, yıllar geçse de dinmeyen özlemi ölçebilir?

İnsan hayatı rakamlardan büyüktür.

Kaybettiklerimizi anmak, yaşananları hatırlamak ve gelecekte aynı acıların yaşanmaması için ders çıkarmak hepimizin sorumluluğudur.

GÖRÜNMEYEN YARA: TOPLUMUN PSİKOLOJİK YÜKÜ

Salgının bir başka ağır sonucu da insan psikolojisi üzerinde bıraktığı izlerdi.

Aylarca evlerinden çıkamayan insanlar, yakınlarını kaybetme korkusuyla yaşayan aileler, ekonomik sıkıntılar nedeniyle geleceğini göremeyen çalışanlar ve eğitim hayatı kesintiye uğrayan çocuklar…

Herkes aynı salgını yaşadı ama herkes aynı yükü taşımadı.

Bir çocuk için arkadaşlarıyla oyun oynayamamak, bir yaşlı için ailesinden uzak kalmak, bir esnaf için dükkânının kapısına kilit vurmak çok farklı anlamlar taşıyordu.

Yalnızlık, kaygı, belirsizlik ve gelecek korkusu birçok insanın hayatına girdi.

Bugün salgının psikolojik etkilerini de konuşmak zorundayız.

Çünkü bir toplumun sağlığı yalnızca bedenlerden ibaret değildir. Ruhsal iyilik hâli de en az fiziksel sağlık kadar önemlidir.

İnsanların yaşadığı psikolojik sorunları küçümsemek yerine destek mekanizmalarını güçlendirmeliyiz.

ASIL SORU: BU DÜNYA ÇAPINDAKİ KRİZDEN NE ÖĞRENDİK?

Bugün en önemli meselelerden biri de geçmişte yaşananlardan ne kadar ders çıkardığımızdır.

Sağlık sistemleri gelecekte yaşanabilecek salgınlara hazır mı?

Hastanelerin kapasitesi, sağlık çalışanlarının çalışma koşulları ve kriz yönetimi yeterince değerlendirildi mi?

Bilgi kirliliğiyle mücadele konusunda hangi adımlar atıldı?

Vatandaşların doğru bilgiye ulaşması için şeffaf ve güvenilir iletişim mekanizmaları kuruldu mu?

Aşı güvenliği ve yan etki takibi konusunda hangi iyileştirmeler yapıldı?

Bunlar yalnızca geçmişe yönelik sorular değildir. Geleceğimizi ilgilendiren sorulardır.

Bir toplumun gücü, yaşadığı krizleri unutmasında değil, onlardan doğru sonuçlar çıkarabilmesindedir.

Geçmişte yapılan hataları konuşmak düşmanlık değildir. Eksiklikleri araştırmak devlete veya sağlık çalışanlarına karşı olmak anlamına gelmez.

Tam tersine, daha güçlü bir sağlık sistemi ve daha güvenilir bir toplum oluşturmanın yolu budur.

BİZE NE YAPTILAR BÖYLE?

Bugün geriye dönüp baktığımızda insanın içinden bu soru geçiyor.

Nasıl bu kadar büyük bir korkunun içerisinde yaşadık?

Nasıl oldu da insanlar sevdiklerine sarılmaktan çekinir hâle geldi?

Nasıl oldu da milyonlarca aile hayatının en ağır kayıplarıyla karşı karşıya kaldı?

Nasıl oldu da ekonomik ve psikolojik sonuçları bu kadar derin bir kriz yaşadık?

Ve neden hâlâ bazı insanlar yaşadıkları sağlık sorunlarının nedenini anlamak için cevap arıyor?

Bu soruları sormak geçmişi değiştirmez. Ancak geleceğin daha doğru kurulmasına katkı sağlar.

Kimse yaşanan her olumsuzluğun arkasında kötü niyet aramak zorunda değildir. Fakat hiçbir kurum, hiçbir yönetim ve hiçbir sistem de yaptığı uygulamaların sorgulanmasından muaf tutulamaz.

Demokratik toplumlarda hesap verebilirlik, güvenin temelidir.

Bizim istediğimiz korku yaymak değil, gerçekleri öğrenmektir. İnsanları birbirine düşürmek değil, ortak bir vicdan etrafında buluşturmaktır. Bilimi reddetmek değil, bilimin ışığında cevap aramaktır.

SON SÖZ: UNUTMADIK, UNUTMAYACAĞIZ!

Koronavirüs dönemi belki hayatın günlük akışından çıktı. Ancak kaybettiklerimizin acısı, yaşadığımız korku, ekonomik kayıplarımız ve cevap bekleyen sorularımız hâlâ hafızamızda.

Bir anne evladını unutmadı.

Bir çocuk babasının yokluğuna alışamadı.

Bir eş hayat arkadaşının eksikliğini hâlâ hissediyor.

Bazı insanlar salgın sonrasında yaşadıkları sağlık sorunlarıyla mücadele etmeye devam ediyor.

Bazıları ise o günlerde yaşadıkları sürecin nedenlerini anlamaya çalışıyor.

Bu insanların sesini duymak zorundayız.

Çünkü insan hayatı hiçbir istatistikten ibaret değildir. Sağlık, hiçbir tartışmanın gölgesinde bırakılmayacak kadar değerlidir. İnsanların soru sorma, bilgi edinme ve haklarını arama özgürlüğü korunmalıdır.

Biz kimseyi peşinen suçlamıyoruz. Ancak yaşananların araştırılmasını, yanlışların ortaya çıkarılmasını, doğruların açıkça anlatılmasını istiyoruz.

Bilimsel gerçekler saklanmamalı, hasta hakları korunmalı, sağlık politikaları şeffaf biçimde değerlendirilmelidir.

Unutmayalım: Bir toplumun vicdanı, yalnızca kazandığı başarılarla değil, yaşadığı acılar karşısında gösterdiği sorumlulukla da ölçülür.

Biz unutmadık. Kaybettiklerimizi unutmadık. Yaşadığımız korkuyu unutmadık. Cevap bekleyen sorularımızı da unutmadık.

Çünkü geçmişle yüzleşmek, geleceğe karşı sorumluluğumuzdur.

İnsan hayatı her şeyden değerlidir.

Celil Kaplanoğlu